Dość powszechnie używa się terminu seplenienie na wszystkie nieprawidłowości związane z wymową dzieci. Jest to jednak błąd. Seplenienie to ściśle określony termin dotyczący nieprawidłowości w wymowie, ale głosek trzech szeregów tj. szeregu syczące (s,z,c,dz), szeregu szumiącego (sz,ż,cz,dż) lub szeregu ciszącego (ś,ź,ć,dź). Jaki charakter mogą mieć te nieprawidłowości oraz jakie są ich przyczyny? Na to pytanie odpowiem w poniższym artykule.
Poza tym, że seplenienie dotyczy głosek trzech szeregów, to również może ujawniać się na 3 różne sposoby. Pierwszy z nich to zamienianie jednych głosek na inne np. zamiast głoski [sz] dziecko wypowiada [ś] i mówi “sialik, siafa czy myś”. W tym miejscu należy zaznaczyć, że w pewnym wieku dopuszczalne są tego rodzaju zamiany i nie nazwiemy ich wtedy seplenieniem. W wieku trzech lat dziecko nie musi wypowiadać głosek [s,z,c,dz] i [sz,ż,cz,dż], z kolei w wieku czterech lat może nie realizować głosek szumiących [sz,ż, cz,dż].
Kolejny typ seplenienia to ten, kiedy dziecko realizuje głoski trzech szeregów, ale w sposób zdeformowany. Zdeformowany tzn., że dźwięk nie brzmi prawidłowo, jest poza normą wymowy tej głoski w języku polskim, a jednocześnie nie jest prawidłową realizacją żadnej innej głoski w naszym języku. Chyba najłatwiej rozpoznawalnymi/słyszalnymi dla laika są deformacje dotyczące głoski [r] np. wymawianie [r] francuskiego czy dźwięku podobnego nieco do [ł]. Jakim deformacjom z kolei ulegają najczęściej głoski dentalizowane? Jest to wymowa międzyzębową, czyli wymowa głosek z językiem wsuniętym między zęby, wymowa boczna, podczas której bardzo często słychać charakterystyczny poszum (a to dlatego, że szczelina na języku tworzy się z boku, a nie w jego centralnej części) oraz wymowa dorsalna głosek [sz,ż,cz,dż] czyli wymowa z czubkiem języka przy dolnych siekaczach zamiast skierowanym w kierunku podniebienia. Zniekształcona wymowa głosek u dziecka jest zawsze sygnałem do kontaktu z logopedą - nieważne, ile ma ono lat.
Ostatnim rodzajem seplenienia jest takie seplenienie, które wiąże się z elizją trudnych dla dziecka głosek. Dziecko po prostu nie wymawia trudnej dla niego głoski, a w jej miejsce nie używa żadnej innej np. zamiast [szafa] mówi [afa].
Jak widać z powyższych informacji, seplenienie to termin bardzo szeroki i dwoje dzieci z diagnozą takiej wady wymowy może mówić w zupełnie inny sposób, a przede wszystkim potrzebować zupełnie innych ćwiczeń. Rodzaj zalecanych ćwiczeń będzie zależał zarówno od tego, jakie głoski będą wywoływane, jak i od tego, jaka jest przyczyna seplenienia. Tych może być bowiem co najmniej kilka.
Co więc może przyczynić się do seplenienia?
- nieprawidłowy sposób połykania tzw. infantylny – spowodowany np. przez długie stosowanie smoczka czy butelki z dzióbkiem;
- oddychanie torem ustnym, a co za tym idzie nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka;
- ssanie kciuka, ssanie kocyka czy częste wkładanie do ust/gryzienie innych przedmiotów;
- nieprawidłowości anatomiczne w postaci skróconego wędzidełka języka czy wady zgryzu;
- obniżone napięci mięśniowe;
- niedosłuch.
Analizując powyższe przyczyny seplenienia należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden istotny aspekt wpływający na efektywności terapii logopedycznej. Jest nim ścisła współpraca z innymi specjalistami, którzy pomogą m.in. wyeliminować przyczynę oddychania przez usta (laryngolog), skorygują nieprawidłowości w zgryzie (ortodonta) czy wzmocnią mięśnie i zbudują napięcie mięśniowe (fizjoterapeuta).
Seplenienie nie jest więc czymś, z czego dziecko wyrasta, ale wadą wymowy. W związku z tym warto zadbać o systematyczny kontakt z logopedą w celu jej eliminacji na jak najwcześniejszym etapie.
Joanna Grzyb
neurologopeda